Að höndla hamingjuna – 1. hluti. Helstu nauðsynjar

Það er innbyggt í allar skepnur jarðarinnar að vilja halda lífi. Það er grundvöllurinn fyrir öllu öðru. Til þess að við getum haldið lífi þá verðum við að borða og njóta skjóls frá veðri og vindum. Almennt þekkjum við ekki langvarandi hungur né hræðsluna við að hafa ekki þak yfir höfuðið. Engu að síður er það blákaldur raunveruleiki fátækra kvenna í Reykjavík. Lög um atvinnuleysistryggingar voru ekki sett fyrr en 1956 og þetta öryggisnet er alls ekki sjálfgefið.

Nú þurfum við flest ekki að lifa frá degi til dags svo við erum ekki meðvituð um þessa lífshvöt en það er nákvæmlega þetta sem stjórnar okkur. Sérstaklega ef við eigum börn líka. Við erum á fullu að tryggja „okkur“ (mér og mínum) mat og húsaskjól núna og í nánustu framtíð. Og helst að reyna að ná í örlítið meira, pínu svona varaforða til öryggis. Það er ekkert launungarmál að ef það skellur á hungursneyð og valið stendur á milli þess að mín börn eða þín fái að borða þá vel ég mín. Alltaf. Undantekningarlaust. Þú getur reynt að halda því fram að þú myndir skipta jafnt á millii en þú gerir það ekki þegar á reynir. Og það er fullkomlega eðlilegt. Þetta heitir sjálfsbjargarhvöt. Það er mjög vont að vera ekki sjálfbjarga. Af því það er svo vont þá reynum við að sannfæra okkur um að það sé viðkomandi sjálfum að kenna.

http://openforwardthinking.blogspot.com/

Sem betur fer eru flestar siðmenntaðar þjóðir með velferðarkerfi og m.a. við Íslendingar. Hugsunin er afskaplega falleg. Það fólk sem lendir í slysum eða veikindum á rétt á mannsæmandi lífi. Líka fólk sem missir vinnuna einhverra hluta vegna. En af því að „þetta fólk“ lifir á vinnunni „okkar“ og er þ.a.l. að taka eitthvað frá okkur þá leyfum við því alveg að finna að þetta er ekki alveg í lagi. Af því að auðvitað, auðvitað eru einhverjir að misnota kerfið. Örugglega meirihlutinn ef grannt er skoðað.

Hans Miniar Jónsson skrifaði góða glósu nýverið á Facebook þar sem hann lýsir þessu. Hann talar um ævintýrahugsun, sem er frábært hugtak, og lýsir sér svona:

Í ævintýrunum endar sagan svo að fólk fær það sem það á skilið, bæði hamingju og ríkidóma og við flest höfum heyrt ævintýrin jafnvel áður en við gátum skilið orðin. Við erum uppalin með þessa hugsjón að bara ef við erum góð þá verðum við rík og haminjusöm, og ef við erum vond þá missum við allt. 

Innst inni, þótt við viðurkennum það auðvitað aldrei, þá finnst okkur þetta vera viðkomandi sjálfum að kenna. Hann er að gera of mikið úr veikindum sínum, hann hefur gert eitthvað til að verða rekinn eða nennir hreinlega ekki að vinna. Þetta er einfaldlega rangt. Það gerir það enginn að gamni sínu að fara á atvinnuleysisbætur. Það er óendanlega andstyggilegt að eiga lífsviðurværi sitt undir Vinnumálastofnun.

En það er bara svo miklu auðveldara að hugsa svona. Það er svo miklu þægilegra að geta sannfært sjálfa/n sig um að þetta sé bótaþeganum sjálfum að kenna því það minnkar líkurnar á að þetta komi fyrir „mig“.  Þá þarf heldur ekki að breyta neinu né rugga bátnum. Það er svo erfitt að viðurkenna að í rauninni er það ekki góða hetjan sem hefur það best heldur sá sem er með bestu pólitísku tengslin eða fæddist inn í rétta ættbálkinn. Ef við horfumst í augu við það þá þurfum við líka að horfast í augu við að meirihlutinn af okkur á engan séns á því að komast á topp metorðastigans.

Fyrir einhverju síðan las ég bók eftir P.D. James þar sem löggan var ung kona sem hafði barist í bökkum alla tíð ræðir við konu sem var afskaplega lífshrædd. Unga konan skildi það ekki því hún hafði alltaf verið önnum kafin við það að lifa af.

Ég ætla ekki að halda því fram að fátækt komi í veg fyrir hamingju. Hins vegar tel ég ljóst að fólk sem er stöðugt upptekið við það eitt að hafa til hnífs og skeiðar njóti ekki nándar nærri jafn mikilla lífsgæða og annað. Það hefur einfaldlega ekki tíma til að leita hamingjunnar. Þá er skömmin sem fylgir þessum aðstæðum, vegna fordóma samfélagsins, verulega íþyngjandi.

Tilgangur lífsins

Já, það er von að þið hváið, ef þetta er ekki menntaskólastöff þá veit ég ekki hvað. Enda var málefni krufið í botn aftur á bak og áfram margt kvöldið í kjallaranum í Álfheimum í góðum félagsskap yfir rauðvínsglasi (flöskum reyndar) og undirleik Leonard Cohen. 

En það er stundum gott að dusta rykið af gömlum hugsunum og skoða þær aftur. Auk þess sem þetta þjónar sem formáli að öðru.

Gallinn við að vera Hinn viti borni maður er að við gerum okkur grein fyrir þessu algjöra

tilgangsleysi lífs okkar. Stundum hef ég velt því fyrir mér hvort þessi þörf fyrir tilgang hafi komið með Guði eða hvort Guð hafi verið skapaður vegna þessa tilgangsleysis. Þessu hefur örugglega verið svarað einhvers staðar, einhvern tíma, einhvern veginn.

Það breytir því þó ekki að þegar Nietzsche tilkynnti andlát Guðs steyptist yfir (suma alla vega) ægilegt tilgangsleysi.

Það er óneitanlega erfitt að horfast í augu við að allar okkar siðareglur, allar okkar hugmyndir um lífið og tilveruna eru okkar (og langalangalangalangaafa og –ömmu) og einskis annarra. Það er ljótt að drepa hvert annað af því að við ákváðum það. Við hefðum alveg getað ákveðið að það væri í góðu lagi líka. Enginn Guð, enginn æðri máttur, bara ég og þú. Skrambi scary.

Og hver er þá tilgangurinn með öllu þessu veseni í þessum volaða táradal ef það er enginn að telja stigin? Engir uppsafnaðir Vildarpunktar í Paradísarferðina?

Það er auðvitað ósköp notaleg tilhugsun að til staðar sé æðri vera (hún Guð finnst mér þægileg tilhugsun) sem skilur mig. Veit að ég er ágæt inn við beinið og hleypir mér inn í Himnaríki þegar þar að kemur. Þar sem ég fæ að sveima um í hvítum kyrtli og spila á hörpu... til eilífðarnóns... Ég skal viðurkenna að ég skil ekki alveg þessa löngun í eilíft líf. Mig grunar að það verði leiðigjarnt til lengdar. Og þótt „ég“ endurfæðist aftur og aftur þá er það auðvitað ekki „ég“ fyrir fimm aura heldur einhver allt önnur manneskja. Sálin á að ná fullkomnun og þá gerist hvað? Er loksins sátt við að deyja? Alla vega, skil þetta ekki alveg.

Það er samt dálítið óhuggulegt að horfast í augu við hyldýpi tilgangsleysisins, að þetta sé allt og sumt og ekkert bíði nema gröfin og ormarnir.

En flest sættum við okkur við þetta á einhverjum tímapunkti, að það sé ekki áfangastaðurinn heldur ferðalagið og finnum okkur tilgang.

Eftir að hafa velt þessu fyrir mér í gegnum tíðina þá hef ég komist að þeirri niðurstöðu eins og Julia Lennon að tilgangur lífsins sé að vera hamingjusöm. Ég segi ykkur seinna hvernig á að höndla hamingjuna.

Söknuður

Það kemur einstaka sinnum fyrir að ég sakna Reykjavíkur. Að sjálfsögðu væri það ósköp notalegt að geta ,,skotist" út í búð eða ,,skroppið" í bíó. Jafnvel lifað af kraftmikið hjartaáfall. En það er ekki þess sem ég sakna. Sú Reykjavík sem ég sakna er ekki lengur til.
Þegar þessi tilfinning grípur mig þá fylgir henni angurværð og iðulega sveimar hugurinn til Menntaskólans í Reykjavík og svo Háskóla Íslands. Þegar hugurinn skreppur í þessi ferðalög þá er ég

á gangi í borginni á leiðinni til eða frá öðrum skólanum en þriðji punkturinn er Skólavörðustígur 23 þar sem afi og amma bjuggu.
Mig minnir að það hafi verið um það leyti sem ég var að fara í samræmdu prófin að pabbi stakk upp á því að afi myndi hjálpa mér með námið. Ég var nefnilega svarti sauðurinn í þeim efnum. (Djöfulleg samkeppni á ætternisstapanum.) Afi nýkominn á eftirlaun og þetta þótti pabba alveg heillaráð. Ég samþykkti þetta enda nýbúin að gera samning við foreldrana þess efnis að næði ég fjórum 9 á samræmdu þá fengi ég stærsta herbergið. (Tókst ekki, 3x8 og 1x7.)
En þar sem þetta samband var komið á þá hélt ég áfram að mæta á Skólavörðustíginn og læra.
 Afi gekk alltaf mikið og fór oft út að ganga með barnabörnin. Mér þykir ósköp ljúft að vita að Ármann Jakobsson gengur enn um Reykjavík með barn sér við hönd.
Við afi fórum líka oft út að borða í hádeginu og þá röltum við um Reykjavík. Það er sem sagt þetta rölt um gömlu Reykjavík sem ég sakna. Ég sakna þess að rölta um með afa. Ég sakna ömmu og pabba. Ég sakna gömlu Reykjavíkur og ég sakna ungu mín.
Þegar þetta gerist þá halla ég mér aftur með kaffibollann og leyfi mér að sakna... í smá stund.

Rauðhærði bóndinn

Fyrir um áratug átti ég íbúð og kött í Reykjavík og var í skemmtilegri vinnu. Einn morguninn vaknaði ég sem oftar, settist upp og horfði ofan á tærnar á mér. Þá laust því ofan í höfuðið á mér að svona gæti lífið verið næstu fjörtíu árin. Sama íbúðin, sama vinnan, sennilega nýir kettir. Ég komst að þeirri niðurstöðu að ég vildi meira út úr lífinu, pakkaði mínu hafurtaski og hélt þvert yfir landið.

Á árshátíð Hreims í Ýdölum hitti ég rauðhærðan bónda sem ég bauð upp í dans. Höfum við dansað saman síðan. Þetta voru ekki flugeldar og læti. Við vorum ekki Burton og Taylor. Við vorum tveir vængbrotnir fuglar sem gátu flögrað saman.

Við höfum gengið í gegnum sorg og við eigum svo sannarlega gleði. Og ég finn eftir því sem tíminn líður hvað undirstaða lífs míns hefur styrkst. Hann styður mig í stríðinu. Hann hlustar á þusið yfir óréttlæti heimsins. Lætur sig hafa femíníska fyrirlestra um, ja, flestallt. Kúldrast með mér til fóta þegar strákarnir okkar leggja undir sig rúmið. Svo hlæjum við að öllu saman.

Kletturinn í hafinu. Stóra ástin í lífi mínu. Rauðhærði bóndinn minn.

Hamingjusama húsmóðirin

Það er ekki hægt að segja með góðu móti að frúin á Hálsi hafi gaman að heimilisverkunum. Nei, þau

eru með því allra leiðinlegasta sem ég veit. Ég veit ekki vel af hverju það stafar. Kannski vegna þess að þegar ég var krakki þá neyddi móðir mín mig til að þurrka af og ryksuga í stofunni á reglulegum basis. (Uppeldi til ábyrgðar eða eitthvað svoleiðis.) Hún hafði líka gaman að smáum skrautmunum sem hún hlóð alls staðar. Alls staðar. Í allar gluggakistur, á allar hillur, á öll borð.... Það er ekkert mál að þurrka af einni gluggakistu en þegar það þarf fyrst að tína alla skrautmunina úr henni og raða þeim svo til baka... Ekki alveg jafn einfalt. Sem krakki og táningur þá bara þoldi ég þetta ekki. Þoldi. Það. Ekki. Þá hefur mér dottið í hug, af minni alkunnu hógværð, að ég sé bara ekki vinnukona. Ég er drottning. (Og voru nú sopnar hveljur ;) )

Þannig að ég játa það að ég hef ekki ofreynt mig á húsverkunum í gegnum tíðina. Þjáðst óskaplega? Já. Ofreynt mig? Nei. 

 En svo flutti ég í sveitina, varð eiginkona og móðir og með í pakkanum fylgdi húsmóðurstimpillinn. Það er svo merkilegt en hér í sveitinni eru miklu meiri allt-í-toppstandi kröfur en í borginni. Ég veit ekki hverju það sætir en þannig er það.

Fyrir u.þ.b. þremur árum, þegar ég sat heima í atvinnuleysi, ákvað ég að verða Hin Fullkomna Húsmóðir. Engar málamiðlanir. Húsið skyldi alltaf vera í toppstandi. Toppstandi.

Á þessum tímapunkti var húsið nýtt og lóðin ófrágengin. Möl og sandur sópuðust inn. Litli skæruliðinn var líka duglegur að koma með sand inn fyrir mömmu sína. Og frúin byrjaði að þrífa. Og þreif og þreif og þreif... Eftir ákveðinn tíma komst ég að eftirfarandi niðurstöðu: Ef ég ætlaði að halda húsinu í toppstandi alltaf þá yrði ég að skúra gólfið tvisvar á dag. Mig setti hljóða.

Eftir þessa uppgötvun sá ég þrjá kosti í stöðunni:

1)      Hafa húsið ekki í toppstandi alltaf og sætta mig við hneykslunarfullt augnaráð tilfallandi gesta.

2)      Einhenda mér í þrifin og eyða lífinu í að skúra húsið.

Mér var einu sinni sagt frá konu sem dó. Gerist á bestu bæjum. Nema hvað að þegar kom að því að minnast konunnar þá virtist enginn muna eftir neinu nema súkkulaðikökunni hennar. Sögukonu var ekki skemmt.
Ég sá minningargreinina fyrir mér: Ásta hélt manni sínum alltaf snyrtilegt heimili. Er öllum minnisstætt hvernig hægt var að spegla sig í tandurhreinu gólfinu á Hálsi. Við munum seint fá skilið af hverju hún tók þá ákvörðun að drekkja sér í skúringarvatninu langt fyrir aldur fram...

3)      Kaupa skúringarróbót.

Í vor lét ég það svo loksins eftir mér að kaupa skúringarróbót. Hefði mátt halda að drottningin gæti nú sinnt mikilvægum málum eins og að bjarga heiminum eða semja einhver stórbrotin bókmenntaverk. Ekki aldeilis.

Ég er svo yfir mig ánægð með skúringarróbótinn minn að ég er gjörsamlega á útopnu. Núna er ég upptekin við að hafa gólfin alltaf auð og hvæsi á skæruliðana þegar þeir setja eitthvað á gólfið. Hvessi augun á ullarsokka eiginmannsins og leita að grasstrái í leynum. Svo horfi ég heilluð á litla róbótinn minn renna yfir gólfið og gera allt hreint. Ég er hamingjusamasta húsmóðir í heimi þessa dagana. Aðrir heimilismenn eru hálfhræddir. En húsið er hreint!

Kona reynir að minnka sig

Ég hef, nánast alla tíð, verið í megrun. Ég get með nokkru sanni sagt að mestallan tímann hafi ég verið að hlaupa á eftir samfélagsduttlungum. Það var ekki gaman að vera táningsstúlka og hlusta á lög eins og Feitar konur eða Of feit fyrir mig glymja sí og æ í útvarpinu. En... Þetta er hætt að snúast um samfélagsduttlunga. Núna er eitthvað annað í gangi. Eitthvað undarlegt.

Við skulum hafa eitt á hreinu. Hugmyndin sem ég hef um sjálfa mig er 18 ára rokkari. Mjög einfalt.

Móðir náttúra kemur sjálfsblekkingunni hér til hjálpar því eftir því sem gráu hárunum og hrukkunum fjölgar versnar sjónin. Þá er spegillinn á baðinu staðsettur undir ljósi svo undirhakan fellur í skugga. Ég veit líka hvar spegillinn er og hvenær hann nálgast og er búin að soga inn kinnarnar og magann og skjóta fram brjóstunum um það leyti sem ég er fyrir framan hann. Alltaf há, grönn og ljóshærð í speglinum mínum. Sama máli gegnir um meðvitaðar myndatökur.

Óvæntar myndatökur eru öllu verri. Og það versta af öllu: Gluggar! Finnið upp speglunarlausa glugga núna! Ég er í bænum í mesta sakleysi og rek augun í miðaldra konu. „Rosalega er þessi búttuð“ hugsa ég kvikindislega. „Og lík mér...  Ætli við séum skyldar?“ Svo: „NEEEIIIII!!!!!“ 

Eftir nokkrar svona uppákomur komst ég að þeirri niðurstöðu að ég þyrfti sennilega að halda eitthvað í við mig. Nú þarf ég nauðsynlega að koma því á framfæri að þótt mér finnist gott að borða og summa lastanna sé alltaf sú sama og ég bæði hætt að reykja og drekka þá borða ég ekki eins og svín. Í alvöru, ég geri það ekki. Mér finnst svo sem skiljanlegt að ég grennist ekki en mér er fyrirmunað að skilja að ég fitni stanslaust. Ég er helst á því að ég hljóti að vera með biluð efnaskipti. Þá er líka agnar, obbopínu, ponsu, smá, afar fjarlægur möguleiki að eitthvað hafi hægst á þeim vegna aldurs en persónulega tel ég það afar ólíklegt. Afar. Þetta er bara hreint og klárt mannréttindabrot.

Þannig að frúin fór í aðhald. Og ekkert gerðist. Mannréttindabrot, ég er að segja ykkur það.

Ókey, ég þarf aðstoð hugsaði ég og hafði samband við Herbalife-díler. Keypti sjeika og pillur og Herbalife-nammi. Fullt af því. Borðaði pillurnar með matnum mínum og ekkert gerðist. Ég á víst að borða minna og hreyfa mig líka. Til hvers er ég að kaupa Herbalife til að borða minna og hreyfa mig meira? Ég get gert það ókeypis. Hún sagði líka að ég ætti að hætta að nota mjólk í kaffið af því ég fengi svo stóran rass af því! Hingað og ekki lengra! Hér dreg ég mörkin! Ég hætti ekki að nota mjólk í kaffið! Fat bottom girls make the rockin‘ world go round og ég er 18 ára rokkari inn við beinið. Já, ég veit, ég veit...

Þannig að ég reimaði á mig hlaupgönguskóna og arkaði galvösk, galvösk alveg, niður að Skjálfanda nokkra daga í röð. Þá fékk ég verki í sitthvora næststærstu tærnar. Þjáningar, ofan á allt annað. Hélt samt áfram að ganga af því að ég er hörkutól. Jebb, ég er nagli. Ekki alveg jafn mikið hörkutól þegar tærnar urðu bláar. Svo duttu táneglurnar af. Í alvöru. Einhvers staðar hljóta að vera takmörk. Þetta er svo hryllilega ólekkert. Ég get ekki verið í opnum skóm. Ég á þá ekki en það er aukaatriði í málinu. Aðalatriðið er að ég á alveg ógeðslega bágt. Kúlulaga OG tánaglalaus. Þá er betra að vera bara kúlulaga. Svo ég hætti að ganga.

Herbalife-dílerinn hringdi í gær. Samtalið var mikið til svona:

London - París - Raufarhöfn

Fyrir 22 árum þegar ég var 22 ára, nei, ég skil ekki þetta með tímann, þá ákváðum við Gummi æskuvinur minn að fara til Raufarhafnar í sumarvinnu. Mamma hans og stjúpi voru að taka við Hótel Norðurljósum og hann ætlaði að hjálpa þeim með það. Ég fékk vinnu í Fiskiðjunni, enda algjörlega heilaþvegin af Bubba Morthens þessi árin.

Gummi átti gamlan, svartan Citroen sem var með bilaðan bakkgír. Á honum fórum við enda stóð ekki til að bakka út úr ævintýrinu. Eins fyndið og okkur fannst þetta þá fylgdu því ákveðin vandkvæði að vera á bakkgírslausum bíl en á áfangastað komumst við. 

raufarhofn.net

Fyrst í stað gistum við hjá Skafta bónda, frænda Gumma, á Ásmundarstöðum. Gummi var búinn að segja mér að Skafti væri ekki mikil pjattrófa og sturtuaðstaðan væri bara steypan. Hins vegar setti hann „drottningarmottuna“ á gólfið þegar systir hans, amma Gumma, kæmi á sumrin. Skafta þótti nú ekki mikið til svona Reykjavíkurliðs koma svo þótt við fengjum að liggja inni þá máttum við baða okkur á steininum. Tveimur dögum seinna ca. spyr ég hann hvort ég geti fengið far með honum í Fiskiðjuna því ég átti að byrja að vinna daginn eftir en hann var stálari í Fiskiðjunni. Jú, ég mátti það svo sem. Og viti menn, um kvöldið var drottningarmottan komin í sturtuna.

Stuttu seinna fluttum við á hótelið enda það tekið til starfa.

Stolið frá Sóleyju Sturludóttur.

Ég þjáðist af óskaplegri bónusfötlun í fisksnyrtingunum svo ég fékk aukavinnu við að spúla eftir vinnu. Bætti það aðeins úr skák. Svo vann ég á barnum á hótelinu og var næturvörður. Þess á milli var djammað og djúsað við undirspil Uriah Heep. Ég vann eins og hestur, drakk eins og svín og reykti eins og strompur. Góðir tímar. Ég held ég hafi klárað bróðurpartinn af kvótanum þetta sumarið. Mitt uppáhaldseitur var Beefeater gin í Fanta lemon. Þegar ég vann á spítalanum var oft notað spritt með sítrónuilmi. Eitt sinn gekk ég inn á nýsprittað og sópaðist beina leið til Raufarhafnar. Var nánast óvinnufær í nokkrar mínútur.

raufarhofn.net

Það voru nokkrir góðir karakterar á Rieben. Ég man eftir hörkukerlum sem höfðu unnið í fiski alla sína tíð. Ein drakk viskí og reykti camel filterslausan. Djöfull var hún töff. Lottóvinningshafinn sem týndi framtönnunum. Og svo auðvitað Einar Íslendingur, blessuð sé minning hans.
Fyrir nokkrum árum tók ég rútuna til Akureyrar og með í för var mjúkur Raufsari sem sagði „félagi“. Ósköp fannst mér það huggulegt.

Já, það var gaman að skrattast á Rieben. Ég fann meira að segja fyrstu ástina mína. En það er önnur saga.