Hrútakjöt á boðstólum - Mamma Mia!

Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá neinum að Mamma Mia! var sýnd í sjónvarpinu síðastliðið föstudagskvöld. Mér finnst hún æðisleg. Búin að sjá hana alla vega fimm sinnum, gladdist mikið þegar ég sá hana á dagskránni, tengdi í græjurnar, poppaði og söng svo með.

Spunnust nokkrar umræður um myndina á fésbók á meðan á sýningu stóð. Konur, aðallega miðaldra, eru í meirihluta þeirra sem elska myndina á meðan karlmönnum þykir hún svona heldur klén.

Ég fór í kjölfarið að velta fyrir mér hvað veldur þessu mun sem og hvað veldur hrifningu minni á myndinni. Greiningin sem hér fer á eftir er ekki fræðileg heldur persónuleg og aðeins gerð sjálfri mér og vonandi einhverjum öðrum til skemmtunar.

Tónlistin

Tónlistin er burðarás myndarinnar enda allt byggt upp í kringum hana. Þetta er tónlist sem allir þekkja og minnir okkur á gamla tíð. Þetta er hress og skemmtileg tónlist sem fær blóðið á hreyfingu. Textarnir eru sumir svolítið dimmir en við þekkjum flest alla vega viðlagið og getum sungið með.

Myndin.

Myndin er byggð á söngleik byggðum á tónlist Björn og Benny og var frumfluttur 1999. Allar tímasetningar í myndinni eru út úr kú, aldur sumra leikara á skjön við persónusköpunina og ýmislegt sem gengur ekki upp. Enda skiptir það engu máli. Þetta er fantasía.

Mamman.

Það er móðirin, Donna, sem er aðal söguhetja myndarinnar. Hún á sennilega að vera á milli fertugs og fimmtugs en Meryl var 58 ára þegar hún lék hana. Hún er einstæð móðir sem rekur hótel á grískri eyju. Dóttirin er að fara að gifta sig, fullung að virðist, og býður mögulegum feðrum sínum í veisluna.

Það heyrir til algjörra undantekninga að sterk, miðaldra kona sé aðalsöguhetjan í bíó og það m.a.s. tiltölulega eðlileg. Þá á hún líka svolítið fjöruga fortíð sem hún hefur þó bætt upp með skírlífi síðustu árin. „Góðar“ konur virðast ekki mega vera kynferðislega virkar í bíó.

Fyrirbærið „mamma“, eins algengt og það nú er, virðist óskaplega vandmeðfarið í fantasíuheiminum. Í flestum ævintýrum eru mömmurnar horfnar á vit formæðra sinna og vondan stjúpan komin í staðinn. Nú eða bara engin mamma tiltæk, eins og t.d. í Finding Nemo. Ef þær eru til staðar þá er eitthvað að eins og t.d. mamman í Hunger Games.

Tvær vinkonur hennar koma í brúðkaupið og þær eru fjörugar og skemmta sér og gera grín að aldrinum. Svona myndir hafa svo sem sést áður eins og t.d. First wifes club en þar eru konurnar skilgreindar út frá eiginmönnum sínum. Það má segja að Donna sé skilgreind út frá samskiptum sínum við karlmenn, einstæð móðir, en vinkonurnar eru það ekki. Önnur ógift en hin marggift.

Sex, drugs and rock‘n‘roll

Kunningi minn, sérfræðimenntaður, segir að lífið gangi út á þetta þrennt; sex, drugs and rock‘n‘roll. Það er gott partí í myndinni og góð tónlist en það er líka heilmikið kynlíf þótt vel sé með það farið. Því er nefnilega beint að miðaldra konum og kynhneigð þeirra.

Fyrir það fyrsta er viðurkennt að miðaldra konur hafi kynhneigð. Það er nú ekki sjálfgefið í Hollíwúddinu. Þá er það líka viðurkennt að við höfum gaman af því að sjá myndarlega karlmenn.  Svo er okkur sýnt það sem okkur langar að sjá. Og hvað haldið þið að það sé? Jú, miðaldra konur vilja sjá myndarlega miðaldra karla. Og þeir birtast á skjánum einn af öðrum, Pierce Brosnan, Stellan Skarsgard og Colin Firth. 

Við sjáum þá bera á ofan, bringuhár fyrir þær sem það vilja. Og við sjáum m.a.s. bossa líka.* Konur

vilja ekki klám. Þær vilja það alla vega fallega innpakkað.

Það er líka ungur og sprækur foli, ef löngunin leitar þangað. Hann gengur á eftir Tönju með grasið í skónum.

Þetta er væntanlega ástæðan fyrir því að karlmenn fíla ekki myndina. Þeir eru allt í einu orðnir viðfang kynferðislegrar girndar. Það er vandlega undirstrikað þegar Rosie gengur á eftir Bill.

Yfirleitt er einn karl og fullt af ungum konum sem hann getur valið úr. Núna eru þeir þrír og konan getur valið og hafnað. Það er ekki lengur kvenkyns lambakjöt á boðstólnum heldur hrútakjöt.

Það er engin furða að við fílum þessa mynd.

*Ég leitaði að mynd en hún var ekki auðfundin.

Áhugaverð ritgerð

Á Skemmunni er að finna lokaverkefni háskólanema og jafnvel rannsóknarverkefni. Þetta gnægtarbrunnur upplýsinga en samt fann ég bara eina ritgerð (opna) um vanhæfi skv. sveitarstjórnarlögum.
Ritgerðin heitir Hæfisreglur 19. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og er eftir Ólaf Pál Vignisson.

Nú er rétt að benda á að ný sveitarstjórnarlög töku gildi 2012 en hæfiákvæðin eru svo keimlík að mér finnst ritgerðin alveg jafngild þrátt fyrir það. (Hægt að sjá ákvæðin hér.)

Ritgerðin er 112 síður og ég veit að fáir nenna að lesa svo langan texta. Hún er engu að síður mjög fróðleg og skrifuð á mannamáli. Því miður hefur óyfirlesna eintakið slæðst á vefinn svo einstaka ásláttarvillur eru í textanum. Er það miður.

Ég tók mér það bessaleyfi að taka út nokkra kafla sem mér þykir eiga við.

Um þetta sagði Ólafur (Jóhannesson)  einnig:

,,Nú sýnir reynslan, að dómgreind stjórnvalds er varlega treystandi, þegar það sjálft eða nánir vandamenn þess eru við mál riðnir og eiga hagsmuna að gæta í sambandi við málsúrslit. Afstaða þess mótast þá oft – vitandi eða óafvitandi – af þessum persónulegum hagsmunum. Þegar þannig stendur á, er næsta lítil trygging fyrir réttum og hlutlægum ákvörðunum stjórnvalds.

Réttaröryggi sýnist því best borgið, ef stjórnvald er almennt talið vanhæft til ákvörðunar í máli, þegar málsúrslit varða það sjálft eða nákomna venslamenn þess verulega.(leturbr. mín) “24 (bls. 14)

Hefur því hin síðustu ár ekki þótt nægilegt að byggja eingöngu á öryggisjónarmið við

túlkun á hæfisreglum, þar sem tengls starfsmanns við hið tiltekna mál kann að vera með þeim hætti að það vekji upp spurningar um óhlutdrægni hans, jafnvel þó leiða megi að því líkur að hann teljist málefnalegur í sinni vinnu. Í því sambandi skiptir ekki máli hvort starfsmaður eða nefndarmaður hafi komist að réttri niðurstöðu ef aðstæður við úrlausn máls hafa verið með þeim hætti að þau hafa dregið úr tiltrú á óhlutdrægni hans.47 Þannig kemst Páll Hreinsson að orði, að ef trú skortir almennt á það að komist hafi verið að málefnanlegri niðurtöðu ríkir óöryggi og því í raun skert réttaröryggi. Því sé talið nauðsynlegt að komið sé í veg fyrir að starfsmaður leysi úr máli ef hann er tengdur því eða aðilum þess með þeim hætti að út frá sjónarhóli hlutlauss og skynsams þriðja manns megi draga óhlutdrægni hans í efa með skynsamlegum hætti.48   (bls. 20)

Þannig getur þátttaka í undirbúningi máls falið það í sér að ekki verði unnt að telja sveitarstjórnarmann líta óhlutdrægt til umfjöllunar þess fyrir sveitarstjórn. Hafi sveitarstjórnarmenn sem jafnframt eru t.d. kennarar, leikskólastjórar, hafnarstjórar komið að undirbúningi tiltekins máls verða þeir taldir vanhæfir til meðferðar þess þegar það kemur til kasta sveitarstjórnar.

Eftir því sem hagsmunir tiltekins máls teljast miklir og varða sveitarstjórnarmanninn

verulega, t.d. ef um er að ræða mál er lýtur að atvinnuöryggi hans, fjárhagslegum

hagsmunum, launagreiðslum eða öðru þess þess háttar verður að telja hann vanhæfan til

meðferðar þess tiltekna og fyrirliggjandi máls. (bls 28)

Úrskurður félagsmálaráðuneytis16. júní 2005

Í málinu lág fyrir að sameina ætti tvo skóla í hreppnum í einn. Ágreiningur var uppi um hæfi þriggja hreppsnefndarmanna. Einn hreppsnefndarmanna sinnti ræstingarstarfi í 86%

starfshlutfalli við þann skóla. Með sameiningu skólanna yrði tali að einungis væri þörf fyrir eitt ræstingarstarf í hinum sameinaða skóla. Að mati ráðuneytisins stóðu hagsmunir

sveitarstjórnarmannsins af að skólahald haldi áfram í þeim skóla er hann sinnri ræstingum væru sérstakir og verulegir og því væri hætta á því að þeir hefðu að einhverju leyti mótað afstöðu hans til þeirra valkosta sem hreppsnefnd stóð frammi fyrir. Því hafi hann verið vanhæfur til meðferðar málsins.

  

Samkvæmt framangreindu skipti sköpum í þessu máli þeir hagsmunir sem

sveitarstjórnarmaðurinn kynni að hafa af úrlausn málsins. Í þessu sambandi litu þeir að

atvinnu hans og því um verulega og sérstaka hagsmuni að ræða. (bls 28-29)

Álit félagsmálaráðuneytisins 5. desember 1996 (ÚFS 1996:154) þar sem

talið var að skólastjóri tónskóla sveitarfélagsins sem jafnframt var varafulltrúi í sveitarstjórn, yrði vanhæfur þegar málefni tónskólans kæmu til kasta sveitarstjórnarinnar og þau vörðuðu skólann sérstaklega. (bls. 33)

Varði mál í sveitarstjórn, foreldra sveitarstjórnarmanns, systkini, ömmu og afa, börn og

barnabörn yrði hann talinn vanhæfur til meðferðar máls enda um afar nána venslamenn að ræða, eða það sem í stjórnsýslurétti hefur verið kallað skyldmenni í beinan legg91 Verður jafnframt að telja að sé sveitarstjórnarmaður mægður aðila máls í beinan legg, þ.e ef mál varðar t.d tengdaforeldri92 sveitarstjórnarmanns, mág eða mágkonu, afa og ömmu maka, jafnvel svili aðila máls o.s.frv., teljist hann vanhæfur á sama hátt. Sjá í þessu sambandi úrskurðfélagsmálaráðuneytisns 20. júlí 1998 (ÚFS 1998:109), þar sem sveitarstjórnarmaður var talinn vanhæfur í samræmi við 45. gr. þág. svsl. þar sem hann var svili aðila máls. Fram að þessu hafði ráðuneytið þó ekki viðurkennt að slík vensl leiddu til vanhæfis, sbr. t.d. úrskurð félagsmálaráðuneytisins 19. maí 1989 (ÚFS 1989:67) (bls. 43)

Hér verðum við aðeins að staldra við. Mágur aðstoðarskólastjóra, fyrst Litlulaugaskóla og svo Þingeyjarskóla, hefur setið í sveitarstjórn frá sic. 2008. Á þessum tíma hafa nokkrar ákvarðanir verið teknar um skólamál. Má þá viðamestu telja sameiningu Hafralækjar- og Litlulaugaskóla 2011. Er vert að hafa í huga að sveitarstjórnarlög 45/1998 voru í gildi.
Þá hef ég ekki ástæðu til að ætla að nánir venslamenn séu orðnir eitthvað ónánari með nýju lögunum.

Af ákvæði 1. málsl. 5. tölul. 1. mgr. 3.gr. ssl. leiðir að sveitarstjórnarmaður teljist vanhæfur til meðferðar máls, jafnvel þó hann teljist ekki aðili þess, né heldur að vensla maður hans, en þeir hafi engu að síður sérstakra og verulegra hagsmun að gæta af úrlausn málsins. 109

Undir framangreinda vanhæfisástæðu falla t.a.m. tilvik þegar sveitarstjórnarmaður hefur

fyrirsjáanlega sérstakra og verulegra fjárhagslegra framtíðarhagsmuna að gæta, hvort sem um tap eða hagnað væri að ræða. Í því sambandi má nefna álit umboðsmanns Alþingis, UA 19. október 1998 (2110:1997). (bls 51)

Í seinni tíð virðist tilhneygingin vera sú, varðandi það hvort sjónarmiðið um fámenni

sveitarfélaga geti leitt til tilslakana á hæfisreglum, að ef hægt verður að kalla til varamann eða þannig að sveitarstjórnarfundur teljist ályktunarbær í samræmi við 20. gr. svl., að þá megi leiða fremur að því líkur að sjónarmiðið um fámenni sveitarfélaga leiði ekki til þess að víkja megi frá hæfisreglum sveitarstjórnarlaga.175  (bls. 87)

Í þessum kafla er vitnað til ca. 50 manna sveitarfélaga sem fámennra. Rúmlega 900 manna sveitarfélag getur því varla flokkast sem fámennt í skilningi laganna.

Í 6. mgr. 19. gr. svsl. er vikið að því að vanhæfum sveitarstjórnarmanni beri að yfirgefa

fundarsal við meðferð og afgreiðsli málsins. Honum ber að hlýta niðurstöðu atvkæðagreiðslu um hæfi sitt sbr. t.d. álit félagsmálaráðuneytisins 30. mars 1995 (ÚFS 1995:54)

Ákvæðið er ekki skýrt nánar í athugasemdum með frumvarpinu en ákvæðið engu að síður hvílir á þeim rökum, sbr. FOB 1983:154, að tryggja að meðferð málsins fyrir sveitarstjórn geti farið fram frjálst og óhindrað án áhrifa frá hinum vanhæfa sveitarstjórnarmanni á fundinum. (bls 96)

Annars bara hress.
Góðar stundir.

Lagaflækjur

Til eru kenningar þess efnis að samfélag manna byggist á samkomulagi um réttindi og skyldur. Fólk afsali sér ákveðnum eigin hagsmunum til að njóta verndar og þæginda sem samfélaginu fylgja. Með lögum skal land byggja en ólögum eyða sagði Njáll bóndi. Var hann vitur maður.

Samfélagið afsalar sér valdi til fulltrúa sem setja því reglur,  t.d. með lögum, og borgararnir beygja sig undir þessar reglur. Reglurnar sem ætlast er til að borgararnir fylgi verða að vera skýrar. Það er hins vegar þrautin þyngri, mannkynið hefur iðkað þrætubókarlistina frá alda öðli. Þess vegna hafa lögfræðingar vinnu og við höfum stofnað dómstóla til að skera úr ágreiningsmálum tengdum lagatúlkunum. (Og ýmsu öðru, svo sem.)

Þá verða borgararnir einnig að geta treyst því að fulltrúar þeirra séu óhlutdrægir í verkum sínum. Þess vegna hafa verið sett lög um vanhæfi, annars vegar stjórnsýslulög og hins vegar sérlög.

Vanhæfisákvæði stjórnsýslulaga 37/1993 er svohljóðandi:

II. kafli. Sérstakt hæfi. 3. gr. Vanhæfisástæður.
Starfsmaður eða nefndarmaður er vanhæfur til meðferðar máls:
   1. Ef hann er aðili máls, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila.
   2. Ef hann er eða hefur verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar.
   3. Ef hann tengist fyrirsvarsmanni eða umboðsmanni aðila með þeim hætti sem segir í 2. tölul.
   4. Á kærustigi hafi hann áður tekið þátt í meðferð málsins á lægra stjórnsýslustigi. Það sama á við um starfsmann sem fer með umsjónar- eða eftirlitsvald hafi hann áður haft afskipti af málinu hjá þeirri stofnun sem eftirlitið lýtur að.
   5. [Ef hann á sjálfur sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta, venslamenn hans skv. 2. tölul. eða sjálfseignarstofnun eða fyrirtæki í einkaeigu sem hann er í fyrirsvari fyrir. Sama á við ef næstu yfirmenn hans hjá hlutaðeigandi stjórnvaldi eiga sjálfir sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta. Verði undirmaður vanhæfur til meðferðar máls verða næstu yfirmenn hans aftur á móti ekki vanhæfir til meðferðar þess af þeirri ástæðu einni.]¹⁾
   6. Ef að öðru leyti eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu.
Eigi er þó um vanhæfi að ræða ef þeir hagsmunir, sem málið snýst um, eru það smávægilegir, eðli málsins er með þeim hætti eða þáttur starfsmanns eða nefndarmanns í meðferð málsins er það lítilfjörlegur að ekki er talin hætta á að ómálefnaleg sjónarmið hafi áhrif á ákvörðun.

Sumarið 2012 var þáverandi fulltrúi minnihlutans í sveitarstjórn ráðinn aðstoðarskólastjóri við Þingeyjarskóla. Er hann vel að því kominn. Frá og með ráðningunni var hann hins vegar kominn beggja vegna borðsins þegar málefni Þingeyjarskóla komu inn til sveitarstjórnar. Ég vil taka fram að efasemdir mínar beindust ekki að einstaklingnum sem slíkum, enda hélt ég á þessum tímapunkti að við værum samherjar, heldur að skörun starfa hans. Reyndar var ég oftast ein þessarar skoðunar. Og til að allrar sanngirni sé gætt þá hringdi ég í lögfræðisvið Sambands íslenskra sveitarfélaga og viðmælandi minn þar treysti sér ekki til að segja neitt annað en að þetta væri „snúið.“ 

Ég er samt ekki alveg ein í efasemdum mínum.  1996 var efast um almennt hæfi skólastjórnenda og kennara til að sitja í sveitarstjórnum vinnuveitenda sinna.

Í úrskurði samgöngumálaráðuneytisins segir:

  Tilgangur 45. gr. sveitarstjórnarlaga er að tryggja málefnalega umfjöllun í sveitarstjórn um þau erindi, sem henni berast, og að almenningur og þeir sem hlut eiga að máli geti treyst því að sveitarstjórn leysi úr málum á hlutlægan hátt.

           Starfstengsl geta valdið vanhæfi sveitarstjórnarmanns samkvæmt 45. gr. sveitarstjórnarlaga.

Nú ber þess að gæta að sveitarstjórnarlögum var breytt 2011 og ný lög tóku gildi í janúar 2012.

Ég finn ekki sveitarstjórnarlög 8/1986 en ákvæðið var svohljóðandi í sveitarstjórnarlögum 45/1998:

19. gr.

Hæfi sveitarstjórnarmanna.

     Sveitarstjórnarmanni ber að víkja sæti við meðferð og afgreiðslu máls þegar það varðar hann eða nána venslamenn hans svo sérstaklega að almennt má ætla að viljaafstaða hans mótist að einhverju leyti þar af.
     Sveitarstjórnarmenn eru ekki vanhæfir þegar verið er að velja fulltrúa til trúnaðarstarfa á vegum sveitarstjórnar eða ákveða þóknun fyrir slík störf.
     Sveitarstjórnarmenn sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélaga og hafa sem slíkir átt þátt í að undirbúa tiltekið mál sem lagt er fyrir sveitarstjórn eru alltaf vanhæfir þegar sveitarstjórnin fjallar um málið. Ákvæði þetta á þó ekki við um framkvæmdastjóra sveitarfélags.
     Ákvæði 3. mgr. á ekki við þegar sveitarstjórn fjallar um og afgreiðir fjárhagsáætlanir og ársreikninga sveitarfélagsins.
     Sveitarstjórnarmanni sem veit hæfi sitt orka tvímælis ber að vekja athygli á því. Sveitarstjórnarmanni er heimilt við meðferð máls sem hann er vanhæfur að afgreiða að gera stuttlega grein fyrir afstöðu sinni. Sveitarstjórn sker umræðulaust úr um hvort mál er svo vaxið að einhver sveitarstjórnarmanna sé vanhæfur. Sveitarstjórnarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt.
     Sveitarstjórnarmaður sem vanhæfur er við úrlausn máls skal yfirgefa fundarsal sveitarstjórnar við meðferð og afgreiðslu þess.

Vanhæfisákvæði núgildandi sveitarstjórnarlaga (sérlaga sem ganga þá framar ákvæðum stjórnsýslulaga) er svohljóðandi:

20. gr. Hæfi til þátttöku í meðferð og afgreiðslu einstakra mála.
Um hæfi sveitarstjórnarmanna, nefndarfulltrúa og starfsmanna sveitarfélaga til þátttöku í meðferð eða afgreiðslu mála þar sem á, eða til greina kemur, að taka stjórnvaldsákvörðun skv. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, gilda ákvæði stjórnsýslulaga sé ekki öðruvísi ákveðið í lögum þessum. Viðkomandi telst þó aðeins vanhæfur sé hann eða hafi verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að einum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar, nema strangari regla sé sett í samþykkt um stjórn og fundarsköp. Þá verður starfsmaður sveitarfélags ekki vanhæfur vegna vanhæfis yfirmanns ef eðli máls eða uppbygging stjórnkerfis sveitarfélagsins þykir ekki gefa tilefni til slíks.
Í öðrum tilvikum en skv. 1. mgr. ber sveitarstjórnarmanni, nefndarfulltrúa eða starfsmanni sveitarfélags að víkja sæti við meðferð og afgreiðslu máls þegar það varðar hann eða nána venslamenn hans svo sérstaklega að almennt má ætla að viljaafstaða hans mótist að einhverju leyti þar af. Þessi regla tekur einnig til gerðar samninga fyrir hönd sveitarfélags.
Sveitarstjórnarmenn eru ekki vanhæfir þegar verið er að velja fulltrúa til trúnaðarstarfa á vegum sveitarstjórnar eða ákveða þóknun fyrir slík störf.
Sveitarstjórnarmenn eða nefndarmenn sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélagsins og hafa sem slíkir átt þátt í að undirbúa eða taka ákvörðun í tilteknu máli sem lagt er fyrir sveitarstjórn eða nefnd eru alltaf vanhæfir þegar sveitarstjórnin eða nefndin fjallar um málið. Þetta á þó ekki við um framkvæmdastjóra.
Ákvæði 4. mgr. á ekki við þegar sveitarstjórn eða viðkomandi nefnd fjallar um og afgreiðir ársreikninga, fjárhagsáætlanir, skipulagsáætlanir og aðrar almennar áætlanir sveitarfélagsins, enda eigi sveitarstjórnarmaður eða nefndarmaður ekki sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta umfram aðra við afgreiðslu viðkomandi málefnis.
Sveitarstjórnarmaður, nefndarfulltrúi eða starfsmaður sveitarfélags sem veit hæfi sitt eða annars orka tvímælis skal án tafar vekja athygli oddvita, formanns nefndar eða næsta yfirmanns á því.
Sveitarstjórn tekur ákvörðun um hæfi sveitarstjórnarmanns til meðferðar og afgreiðslu einstakra mála. Sveitarstjórnarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt. Nefnd tekur ákvörðun um hæfi nefndarmanns. Nefndarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt.
Sveitarstjórnarmaður eða nefndarmaður sem er vanhæfur til meðferðar máls má ekki taka þátt í meðferð þess eða hafa áhrif á það með öðrum hætti og skal ávallt yfirgefa fundarsal við meðferð þess og afgreiðslu. 

 Helsta breytingin sem hefur átt sér stað er næstsíðasta málsgreinin þar sem segir að sveitarstjórnin meti hæfi sveitarstjórnarmannsins. (Reyndar virðist breytingin aðallega felast í túlkuninni.) Sveitarstjórnarmanni hefur alltaf borið að benda á mögulegt vanhæfi sitt svo það er ekkert nýtt. Áður var það oddvita sem bar að úrskurða um það en núna ber sveitarstjórninni allri að úrskurða.
Eða eins og segir í fylgiskjali með lögunum:

Í 7. mgr. 20. gr. kemur fram að sveitarstjórn tekur ákvörðun um hæfi sveitarstjórnarmanns til meðferðar og afgreiðslu einstakra mála. Sama regla á við um nefndir sveitarstjórnar. Ákvörðunarvald um það hvort sveitarstjórnarmaður er vanhæfur hvílir því hjá sveitarstjórninni en ekki einstökum sveitarstjórnarmönnum, oddvita eða sveitarstjóra.

Get ekki séð meiri breytingu en það og að fyrri skilningur hljóti því að gilda áfram um ákvæðið.

Sveitarstjórn Þingeyjarsveitar hefur hins vegar ákveðið að skilja viðbótina sem svo að það sé einungis á könnu viðkomandi að benda á mögulegt vanhæfi sitt (þótt það standi skýrum orðum í ákvæðinu: „sem veit hæfi sitt eða annars orka tvímælis.“) og það sé alltaf mat einstaklingsins og/eða sveitarstjórnarinnar sem gildi.

Sveitarstjórn Þingeyjarsveitar er ekki ein um þessa túlkun (sbr. lið 14) en ég á afskaplega bágt með að skilja að þetta hafi verið ásetningur löggjafans. Þessi túlkun býður heim þeirri hættu að:

• Fulltrúar meirihlutans verði aldrei vanhæfir.

• Að hægt sé að mismuna fulltrúum með hæfikröfum.

 Vinsamlegast athugið að ég er ekki að segja að þetta sé gert, hér eða annars staðar. En það eitt að hættan sé til staðar nægir til að véfengja ákvæðið.

Mér þykir líka ljóst hversu fast er kveðið að orði sbr. 2. mgr. þar sem sveitarstjórnarmanni „ber“ að víkja sæti og í 3. mgr. þar sem sveitarstjórnarmenn „eru alltaf vanhæfir“ að ekki sé allt hæfi matsatriði viðkomandi sveitarstjórnar. Hins vegar hefur ekki reynt á ákvæðið, hvorki fyrir dómstólum né hjá Umboðsmaðsmanni Alþingis. Væri gott ef á það reyndi fyrr en seinna.

Það er engum vafa undirorpið í mínum huga að aðstoðarskólastjóri Þingeyjarskóla sé vanhæfur í málum sem snerta Þingeyjarskóla hvort sem það er sálfræðiaðstoð fyrir undirmenn hans eða grundvallarbreytingar á starfssemi skólans eins og t.d. sameining eða væntanleg ólögleg íbúakosning. (Hvað sem hún verður nú kölluð í blekkingarskyni.) Ég er hins vegar ekki löglærð og hvorki dómari né böðull. Mér verður væntanlega legið á hálsi að reyna að gera allt „tortryggilegt“ með því að vísa í lög og reglur en það er þá ekki í fyrsta skipti. Og dæmir sig vonandi sjálft.

Það er enginn hafinn yfir lögin, alveg sama hversu yndislega góður hann er.

Á næstsíðasta fundi sveitarstjórnar var tekið fyrir mál er varðaði Þingeyjarskóla og tók aðstoðarskólastjórinn ekki þátt í afgreiðslu málsins. Er það vel. Því miður hefur sú annarlega hefð skapast í hjásetum hjá sveitarstjórninni að vanhæfi fulltrúinn þarf ekki að yfirgefa fundarsalinn þótt það standi skýrum stöfum bæði í sveitarstjórnarlögum og Samþykkt um stjórn Þingeyjarsveitar að honum beri að yfirgefa fundinn. Var svo einnig í þetta skipti. Reyna svo að hylma yfir lögleysuna með villandi upplýsingum í fundargerð er auðvitað kapítuli út af fyrir sig. Sveitarstjórn er ekki notalegur saumaklúbbur þar sem fólk getur gert það sem því sýnist eins og því sýnist. En ég nenni ekki að elta frekari ólar við það.

Góðar stundir.

Minni á að þetta er blogg en ekki fjölmiðill.

20. grein

Á síðustu dögum mínum sem sveitarstjórnarfulltrúi var alltaf talað um að þar sem sveitarstjórnarlögum hefði verið breytt þá væri dæmt um vanhæfi á þá leið að ef viðkomandi einstaklingur teldi sig vanhæfan ætti hann að benda á það en ef meirihluti væri ósammála þá væri hann ekki vanhæfur. Sennilega með tilliti til þessa:

Sveitarstjórnarmaður, nefndarfulltrúi eða starfsmaður sveitarfélags sem veit hæfi sitt eða annars orka tvímælis skal án tafar vekja athygli oddvita, formanns nefndar eða næsta yfirmanns á því.

 Sveitarstjórn tekur ákvörðun um hæfi sveitarstjórnarmanns til meðferðar og afgreiðslu einstakra mála. Sveitarstjórnarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt. Nefnd tekur ákvörðun um hæfi nefndarmanns. Nefndarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt.

Rökin sem fylgdi þessari fullyrðingu voru þau að löggjafinn hefðu áttað sig á að vegna fámennis þá væri bara ekki hægt að krefjast þess af sumum sveitarfélögum að aðilar hefðu engin tengsl. 

Það er ákveðinn punktur en mér fannst það alltaf frekar undarlegt að aðili ætti sjálfur að meta og benda á mögulegt vanhæfi sitt. Og eðli málsins samkvæmt heldur litlar líkur á að fulltrúi meirihlutans verði einhvern tíma vanhæfur fundinn. Hins vegar er ég stundum svo barnaleg að ég treysti mér reyndara fólki. Ég veit, ég veit...

Eftir að hafa skoðað lögin aftur tel ég að greinin sé heldur frjálslega túlkuð.

20. gr. Hæfi til þátttöku í meðferð og afgreiðslu einstakra mála.
Um hæfi sveitarstjórnarmanna, nefndarfulltrúa og starfsmanna sveitarfélaga til þátttöku í meðferð eða afgreiðslu mála þar sem á, eða til greina kemur, að taka stjórnvaldsákvörðun skv. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, gilda ákvæði stjórnsýslulaga sé ekki öðruvísi ákveðið í lögum þessum. Viðkomandi telst þó aðeins vanhæfur sé hann eða hafi verið maki aðila, skyldur eða mægður aðila í beinan legg eða að einum lið til hliðar eða tengdur aðila með sama hætti vegna ættleiðingar, nema strangari regla sé sett í samþykkt um stjórn og fundarsköp. Þá verður starfsmaður sveitarfélags ekki vanhæfur vegna vanhæfis yfirmanns ef eðli máls eða uppbygging stjórnkerfis sveitarfélagsins þykir ekki gefa tilefni til slíks.
Í öðrum tilvikum en skv. 1. mgr. ber sveitarstjórnarmanni, nefndarfulltrúa eða starfsmanni sveitarfélags að víkja sæti við meðferð og afgreiðslu máls þegar það varðar hann eða nána venslamenn hans svo sérstaklega að almennt má ætla að viljaafstaða hans mótist að einhverju leyti þar af. Þessi regla tekur einnig til gerðar samninga fyrir hönd sveitarfélags.
Sveitarstjórnarmenn eru ekki vanhæfir þegar verið er að velja fulltrúa til trúnaðarstarfa á vegum sveitarstjórnar eða ákveða þóknun fyrir slík störf.
Sveitarstjórnarmenn eða nefndarmenn sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélagsins og hafa sem slíkir átt þátt í að undirbúa eða taka ákvörðun í tilteknu máli sem lagt er fyrir sveitarstjórn eða nefnd eru alltaf* vanhæfir þegar sveitarstjórnin eða nefndin fjallar um málið. Þetta á þó ekki við um framkvæmdastjóra.
Ákvæði 4. mgr. á ekki við þegar sveitarstjórn eða viðkomandi nefnd fjallar um og afgreiðir ársreikninga, fjárhagsáætlanir, skipulagsáætlanir og aðrar almennar áætlanir sveitarfélagsins, enda eigi sveitarstjórnarmaður eða nefndarmaður ekki sérstakra og verulegra hagsmuna að gæta umfram aðra við afgreiðslu viðkomandi málefnis.
Sveitarstjórnarmaður, nefndarfulltrúi eða starfsmaður sveitarfélags sem veit hæfi sitt eða annars orka tvímælis skal án tafar vekja athygli oddvita, formanns nefndar eða næsta yfirmanns á því.
Sveitarstjórn tekur ákvörðun um hæfi sveitarstjórnarmanns til meðferðar og afgreiðslu einstakra mála. Sveitarstjórnarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt. Nefnd tekur ákvörðun um hæfi nefndarmanns. Nefndarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt.
Sveitarstjórnarmaður eða nefndarmaður sem er vanhæfur til meðferðar máls má ekki taka þátt í meðferð þess eða hafa áhrif á það með öðrum hætti og skal ávallt yfirgefa fundarsal við meðferð þess og afgreiðslu. 

 *Ég uppástend að alltaf veiti ekki svigrúm fyrir mat sveitarstjórnar.