"Bóndinn og bróðir hans"

Þegar ég flutti úr Reykjavík í sveitina 2005 var ýmislegt sem ég ekki þekkti. Í Reykjavík t.d. flytur fólk að heiman þegar það er orðið fullorðið. Svo selja foreldrarnir húsið sitt/íbúðina og fólk er ekkert að spá í það meira. Engir átthagafjötrar. Atvinna bænda byggist hins vegar á landi, þeir verða að hafa land til að rækta hey ofan í skepnurnar og stórar byggingar utan um þær svo þeir eru átthagafjötraðir að miklu leyti.

Þetta er auðvelt fyrir fyrstu fjölskylduna á staðnum en svo versnar í því þegar börnin ættu að taka við. Á Íslandi er nefnilega jafn erfðaréttur. Það þýðir að öll börnin fá jafnan arfshlut. Þetta er auðvitað ekkert mál ef engin/n vill taka við búi en erfiðara þegar einn vill taka við búi og þarf að kaupa alla hina út. Það er líka erfitt ef fleiri en einn vilja taka við því þá þarf að deila hlutunum og búa saman í sátt og samlyndi. Ég tala um karlkyn því þótt stelpurnar vildu taka við þá var það lengi vel ekki í boði. Sumir foreldrar létu búið frekar fara í eyði eða neyddu óviljuga syni til að taka við en hleypa dætrum sínum að.

Eftir því sem tíminn leið lærði ég betur á umhverfi mitt. Mér var t.d. sagt frá „bóndanum og bróður hans.“ Sögumaður sagði frá á þá leið að á mörgum bæjum væri því þannig háttað að þar byggju saman tveir bræður. Annar væri giftur með börn og bærist á, væri bóndinn á meðan hinn væri ógiftur og ynni öll verkin á bak við tjöldin. Hann var þá bróðirinn, vinnuþrællinn sem enginn vissi um. Á þessum tímapunkti var ég 35 ára, örlaga piparjúnka og aumingjagóð með afbrigðum og tók alveg út fyrir alla þessa aumingja bræður sem þræluðu í sveita síns andlits án nokkurrar viðurkenningar.

Stuttu seinna átti ég annað samtal við konu sem var gift einum svona bónda. Henni var ekki skemmt. Greinilega búin að heyra það aðeins of oft að mágur hennar héldi uppi búinu og maðurinn hennar ynni mest lítið.

En fyrirbærið bóndinn og bróðir hans er samt til. Einhverra hluta vegna þá verður sá bróðir sem giftir sig og eignast fjölskyldu ósjálfrátt bóndinn í hugum fólks. Það má alveg telja það ósanngjarnt en þannig er það nú samt.  Auðvitað verður sá einhleypi frekar sorrí,  svekktur og sár. Í fyrsta lagi er líf hans ekki að ganga upp eins og hann vildi. Í öðru lagi þarf hann að horfa upp á bróður sinn fá allt það sem hann sjálfur vill. Í þriðja lagi setur samfélagið hann í annað sæti.  Svo kraumar ófullnægða kynhvötin undir öllu. Fólk getur orðið biturt af minna tilefni.

Hér í sveitinni er bróðir sem virti konu bróður síns ekki viðlits. Hún var bara alveg ómöguleg. Hjónin skildu og bóndinn fékk sér aðra konu. Núna er sú kona ómöguleg og bróðirinn virðir hana ekki viðlits.

Stundum gengur biturðin svo langt að hún er tekin út á börnum bóndans líka. Einn bróðirinn tók yfir búskapinn. Þegar hann hætti vildu börn hins kaupa kúakvótann. Nei, frekar gaf hann kvótann á næsta bæ en selja þeim hann.

Ég veit ekki hvernig það er í öðrum sveitarfélögum en hérna er þetta hugtak vel þekkt og flestir þekkja einhverjar sögur. Nú er auðvelt að hlæja að beiskum og bitrum karlfauskunum sem hafa spólað sjálfa sig fasta í pytti óhamingjunnar.  En áður en þið gerið það þá skulum við muna eftir meðlimum Incel hreyfingarinnar sem eru því miður stórhættulegir.

Við ættum sennilega að vera þakklát fyrir það að pipruðu bændadurgarnir eru bara skrítnir og bitrir.

Haturs-reiði-ruglið á Hálsi

Eða hér.

Minning

Gunnar Marteinsson
f. 3. júní 1929 - 25. janúar 2019

Þegar ég kom á Háls í fyrsta skipti 2006 þá var Gunnar Marteinsson, tengdafaðir minn, orðinn fullorðinn maður. Hann þjáðist líka af parkinson sjúkdómnum sem setti honum talsverðar skorður. Engu að síður gekk hann enn til verka, fór alltaf út og sinnti kálfunum og hinu og þessu sem til féll.

Hann var alveg ótrúlega þrautseigur. Fór út í hvaða veðri sem var, alltaf eins og klukka.

Síðsumars 2008 var Marteinn að þreskja og enginn til að mjólka svo ég tók það að mér.  Ég var komin sjö mánuði á leið og með svo mikla meðgönguþoku að ég gat ekki fyrir mitt litla líf munað röðina á kúnum. En kýr eru mjög vanafastar verur og verða að fara í réttri röð í mjólkurbásinn. Gunnar sótti kýrnar fyrir mig og sagði mér röðina, tvisvar á dag í þó nokkra daga. Ég fann ekki að þetta færi í taugarnar á honum. Einn daginn spurði hann þó sallarólegur: "Ertu ekkert farin að muna röðina?"

Það mætti, svona eftir á, hlæja að þessari stöðu, parkinson veikur fullorðinn maður og bálólétt kona að mjólka. En þetta gekk ótrúlega vel hjá okkur og munaði auðvitað öllu um hann. Hann vissi nákvæmlega hvað þurfti að gera og hvernig. Í eitt skiptið var ein kýrin eitthvað óhress og sparkaði með afturfætinum. Ég var að brasast við að binda hana en hún stóð aftast svo Gunnar lagðist ofan á mjaðmabeinin á henni svo þá gat hún auðvitað ekki sparkað. Ég gat mjólkað hana og þurfti ekkert að ergja hana eða meiða með bandi.

Þegar mjöltum var lokið þá var mér boðið inn í mat (húsið okkar Marteins ekki byggt og ég bjó ekki á staðnum.) Ég sagði í eitthvert skiptið að það þyrfti nú ekkert að gefa mér að borða þótt ég hlypi í skarðið fyrir Martein. Þá sagði tengdapabbi mjög ákveðið: "Þeir sem vinna fá að borða." Ég skal alveg viðurkenna að ég varð upp með mér að bóndinn skyldi viðurkenna svo afgerandi framlag mitt. Það er nefnilega ekki sjálfgefið.

Seinna sá ég að svona var hann. Á sinn hægláta og hljóðlega hátt viðurkenndi hann fólk. Hann reyndi ekki að þvinga sínum skoðunum upp á aðra heldur leyfði fólki að vera það sjálft. Tóta, tengdamamma var ekki allra en hann reyndi aldrei að breyta henni. Hún var listamaður í eðli sínu og hann leyfði henni að rækta það og sinna því. Já, ég segi "leyfði", við verðum að muna tíðarandann.

Fyrst í stað hélt ég að sjúkdómurinn héldi aftur af honum en seinna komst eg að því að hann var alltaf hlédrægur og fyrirferðalítill. En hann var staðfastur. Hann var kletturinn sem Háls stóð á síðustu áratugina. Hann sagði ekki margt og hann sagði það ekki hátt en það sem hann sagði skipti máli.

Fólk sem var hér í sveit sem börn myndaði hlýtt og einlægt samband við Gunnar. 

Gunnar var mjög jarðbundinn og raunsær maður. Hann barmaði sér ekki í veikindum sínum heldur tók þeim með stóískri ró. Hann horfðist í augu við þau og samþykkti staðreyndir. Þegar hann datt um jólin 2008 gat hann ekki gengið áfram heldur þurfti að bakka allar sínar ferðir. Honum datt ekki í hug að kvarta. En þegar ég kom í mat á aðfangadagskvöld og sá þetta spurði ég hvort við ættum ekki að láta líta á þetta daginn eftir, þá sagði hann skýrt og skorinort: "jú takk." Þegar kom í ljós að setbeinið var brotið og honum boðið að leggjast inn þá þáði hann það með þökkum. Þegar læknirinn bauð honum í framhaldinu að koma í hvíldarinnlagnir á Hvamm þá vildi hann það gjarnan.

Gunnar, ég þakka þér samfylgdina. Það var heiður að kynnast þér og ég sé þig svo oft í manninum mínum, hann er kletturinn minn.

Fyrirgefðu að við skyldum valda þér áhyggjum á ævikvöldinu. Fyrirgefðu að við getum ekki heiðrað  minningu þína og Tótu sem skyldi og haldið arfleifð ykkar við. En við munum alltaf minnast þín og þú lifir í hjörtum og minningu barnabarnanna þinna.

Ýmislegt

Sjá nánar hér.

Sjá nánar hér.

Sjá nánar hér.

Vituð ér enn eða hvað?

Einbýlishús til sölu

Hús okkar á Hálsi gæti verið til sölu fyrir rétt verð. 

Vinsamlegast athugið að við viljum kaupa fyrir sunnan svo kaupverð verður að vera viðunandi.

Húsið er 4-5 herbergja. Tvær forstofur, þvottahús í annarri og lítið baðherbergi. 3 svefnherbergi og stórt baðherbergi. Stór stofa og aukastofa með rennihurðum sem hægt er að breyta í gestaherbergi.

Húsinu fylgir lítil gistieining. (Sjá hér.)

Undanfarið ár hafa tvö herbergi í húsinu einnig verið leigð út. Nokkuð góðar tekjur fylgja þessari útleigu og er fyrirtæki með öllum leyfum utan um reksturinn. Það getur fylgt með í kaupum.

Lítil lóð er í kringum húsið.

Hafið samband við Karl Gunnarsson hjá Lundi í síma 898-2102 vegna hússins.

Einnig er möguleiki að kaupa hlut í búrekstri.
Hafið samband við Hallgrím Jónsson hjá Pacta í síma 789-2160 vegna búsins.

Helvítis kerlingin skal þegja

Það sem kom mér mest á óvart í metoo byltingunni var hvað fólk var undrandi. Mjög margir karlar og nokkrar konur trúðu því bara ekki hvað konur hafa mátt þola í gegnum tíðina.

Sjálf er ég það heppin að hafa ekki orðið fyrir mikilli né alvarlegri kynferðislegri áreitni. Lenti bara einu sinni í því að gamall maður nuddaði sér upp við mig í strætó þegar ég var táningur og einn viðskiptavinur á barnum þar sem ég vann upp úr tvítugu taldi sig hafa keypt mig af því að hann borgaði ofan í mig vínglas.

Hins vegar þekki ég það vel að vera ómarktæk. Ég þekki vel hnussið og glottið og hvernig er gert lítið úr öllu sem ég segi. Ég þekki það vel.

Ekki misskilja mig, það er oft hlustað á mig. Það er til fullt af fólki sem dæmir eftir því sem er sagt en ekki hver segir það.

Fyrir rúmu einu og hálfu ári síðan urðu leiðindi hér á Hálsi. Reyndar er aðdragandinn lengri, sprengingin varð bara á þessum tímapunkti.

Mjög fljótlega varð ljóst að mikil reiði og hatur kraumaði þarna undir og beindust þessar tilfinningar aðallega að mér. Ég átti að „biðja afsökunar“ á því að hafa hvæst á mótaðilann þegar hann heimtaði aftur og enn peninga sem hann átti ekki inni. Mér kom „ekkert við“ hvernig Hálsbú væri rekið jafnvel þótt við hjónin séum harðgift síðan 2008. Mér kom „heldur ekkert við“ hvernig innbúi móður þeirra væri skipt þótt ég væri tengdadóttir konunnar og móðir barnabarnanna hennar.  Ég sat yfir henni í banalegunni ásamt öðrum konum í ættinni og svaf á spítalanum en guð forði okkur nú frá því að við fjölskyldan fáum glös úr búinu. Mér kemur þetta nefnilega ekkert við.

Þegar ég fór fram á að hann stæði við eigin orð þá sagði hann við mig: „Hoppaðu upp í rassgatið á þér og komdu aldrei út aftur.“  Ég hef setið yfir fólki í geðrofi á geðdeild og kennt börnum og unglingum á meðferðaheimili en annað eins orðbragð hef ég sjaldan fengið framan í mig. 

Sambýlismaður frænku þeirra, fólk sem hefur dvalið hér langdvölum, hringdi í manninn minn og hellti sér yfir hann og úthúðaði mér. Því miður réri þetta meinta vinafólk viðkomandi undir leiðindum og gerðu sitt besta til að koma í veg fyrir sættir.  Þegar þau mættu síðan hér um páskana og ætluðu að valsa hér um á hlaðinu þá settum við hnefann i borðið. Sambýlismaðurinn mætti hér í dyrnar, hunsaði mig og reyndi að sannfæra manninn minn um að þau væru ekki að taka neina afstöðu! Þegar ég leyfði honum ekki að hunsa mig lengur þá hreytti hann í mig: „Vilt þú ekki bara fara og taka einhverjar töflur!“ Maður sem hafði verið heimagangur hjá okkur, borðað matinn okkar og ekki hikað við að láta mig passa börnin sín. 

Nýverið var haft eftir bónda hér í sveitinni að ég væri „bara snarbiluð kona sem þyrfti að rassskella.“

Það má sem sagt tala hvernig sem er við mig og um mig. Fullyrðingin um að það þurfi að „rassskella mig“ er auðvitað bara hreint og klárt ofbeldi.  Myndi maðurinn segja þetta um karlmann?

En þarna erum við komin að kjarna málsins: Kerlingin á að þegja og ef hún þegir ekki þá „þarf“ að berja hana til þagnar.

Fljótlega heyrðum við sögur af því að mótaðilinn færi hér á milli bæja og bæri út lygasögur. Ákveðnir einstaklingar hættu að heilsa okkur í kjölfarið. Þegar þetta ástand var búið að vara í níu mánuði og ég búin að heyra aðeins of oft að þetta væri allt saman mér að kenna þá ákvað ég að birta bréfið sem við sendum til að bjóða sættir. Ég brást líka við tveimur sögum sem rákust á horn hvorrar annarrar. Mér finnst nefnilega eðlilegt í frekju minni og yfirgangi að okkar hlið heyrist líka.

Eftir þetta hafa öll samtöl lögfræðings okkar við viðkomandi hverfst um bloggið. Hann setur fram stöðugar kröfur um að ég hætti að blogga og að ég eigi að taka út færslur. Nýverið réði hann loksins lögfræðing sjálfur en það er sama sagan, það er alltaf upphaf og endir alls að ég hætti að blogga og taki út færslur.

Fengið héðan.

Eftir nýjustu uppákomu sáum við fram á að Háls myndi hverfa með öllu undir tún svo við buðum, aftur og enn, upp á sættir í byrjun desember. Mér var sett það skilyrði að ég tæki út allar færslur sem vörðuðu leiðindin til að sýna lit. Ég gerði það. Mótaðilinn þurfti ekki að sýna neinn lit. Lögfræðingarnir höfðu samband við sáttamiðlara. En það varð ekkert úr neinu. Af hverju?

Af því að hræðilega konan setti inn fyrirspurn á Facebook. Ég var að skoða lög og ritgerðir um skaðabótaskyldu stjórnenda og vantaði útskýringu á "fyrsta lið til hliðar". Ég fékk svar en svarandinn hélt ég væri að hugsa um hæfi sveitarstjórnarmanna svo ég útskýrði málið. Ég sagði að stjórnendur einkahlutafélags vildu selja eignir þess á undirverði. Nefndi engin nöfn.  Mótaðilinn er ekki vinur minn á Facebook en einhver lak þessu strax í hann. Þetta nægði til að hann hætti við þessa sáttamiðlun. 

Lítilfjörleg ástæða sem segir okkur að hann vill ekki sættir. Hann vill ekki samvinnu. Hann vill ekki sanngjarnt verð fyrir hlutinn, tilboðið liggur fyrir. Hann vill ekki selja. Hann vill ekki kaupa. Nei, það sem hann vill er að þagga niður í þessari helvítis kerlingu. Þessi helvítis kerling leyfir sér að hafa skoðanir og tjá þær og það er ólíðandi. Hún skal þegja. Þótt hann þurfi að fórna Hálsi, arfleifðinni og ganga þvert gegn vilja gömlu mannanna þá skal helvítis kerlingin hlýða og þegja. Það er mikilvægast.

Bótaábyrgð stjórnarmanna

Gefum okkur, algjörlega fræðilega samt, að meirihluti stjórnarmanna í fyrirtæki hafi ákveðið að selja allar eigur þess. Salan verður til þess að fyrirtækið er svipt rekstrargrundvelli sínum fyrir vikið og verður óstarfhæft. Stenst þetta? 

Á Skemmunni má oft finna áhugaverðar ritgerðir um hin ýmsustu mál  svo það liggur beint við að leita svara þar. Fljótlega rakst ég á ritgerðina Skyldur og refsiábyrgð stjórnarmanna í hlutafélögum eftir Ásu Kristínu Óskarsdóttur. Vert er að taka fram að lög um einkahlutafélög eru mjög sambærileg lögum um hlutafélög, oft á tíðum er um samhljóða ákvæði að ræða. Dómstólar hafa iðulega báða lagabálkana til hliðsjónar og vísa til félagaréttar.

Í leiðbeiningabæklingi Viðskiptaráðs um Stjórnarhætti fyrirtækja þar segir í gr, 2.1.1 um hlutverk stjórnar:

Að fara með æðsta vald í málefnum félags milli hluthafafunda, stuðla að viðgangi félagsins og hafa eftirlit með daglegum rekstri þess. (skáletrun mín.) (Viðskiptaráð Íslands, 2015, bls. 17)

Hugtakið viðgangur er skilgreint svona í Íslenskri nútímamáls orðabók Stofnunar Árna Magnússonar:

framfarir, þroski, velgengni (Stofnun Árna Magnússonar, án dags.)

Það er því ljóst að það samrýmist ekki hlutverki stjórnarmanna að svipta félag rekstrargrundvelli sínum. Sérstaklega ekki þegar fyrirtækið á ekki í nokkrum rekstrarvandræðum. Eða eins og Ása segir í ritgerð sinni:

Hlutverk stjórnar er meðal annars tilgreint í 68. gr. hfl. en stjórn hlutafélags fer með málefni félagsins, stjórnar því, og hefur það hlutverk að sjá til þess að skipulag félagsins og starfsemi þess sé í góðu horfi, allt með hagsmuni félagsins að leiðarljósi sbr. 1. mgr. 68. gr. hfl.” (skáletrun mín.) (Óskarsdóttir, 2011, bls. 14) (44. grein ehfl. er samhljóða 68. grein hfl. hvað þetta varðar.)

Stjórnarmenn hafa trúnðarskyldu gagnvart félaginu sem þeir eru stjórnarmenn í:

Trúnaðarskyldan er óskráð regla en í henni felst að í þeim tilfellum sem hagsmunir félagsins rekast á við hagsmuni stjórnarmanna, hluthafa eigi hagsmunir félagsins að ganga fyrir. bls. 42

Stjórnarmenn geta orðið skaðabótaskyldir gagnvart hluthöfum og hafa fallið um það nokkrir dómar. Skapast skaðabótaskylda vegna þess að stjórnarmenn hafa ekki látið hagsmuni félagsins ganga framar sínum:  

Stjórnkerfið í lögunum á að tryggja að engir aðrir hagsmunir en hagsmunir félagsins í heild séu í fyrirrúmi þegar ákvarðanir eru teknar um málefni félagsins.“ (Ása, bls. 80.) 

Sjá t.d. hrd. 393/2008 en þar segir:

Á grundvelli þeirra lagaákvæða er hér hafa verið rakin hvíldi sú skilyrðislausa skylda á ákærða sem stjórnarformanns og framkvæmdastjóra Rósvíkur ehf. að gæta að hagsmunum Rósvíkur ehf., (skáletrun mín.)

Hér má bæta við að: "framkvæmdastjóri hefur það meginverkefni að gæta hagsmuna félagsins í hvívetna." bls. 8 

Þá hafa stjórnarmenn einnig eftirlitsskyldu: „Í eftirlitsskyldu stjórnarmanna felst einnig skylda til að tryggja að eignir félagsins rýrni ekki óeðlilega mikið eða fari forgörðum. Má það sjá af niðurstöðu Hrd. í máli nr. 393/2008 frá 26. mars 2009: bls 17.

Það liggur alla vega alveg ljóst fyrir stjórnarmenn baka sér skaðabótaskyldu ef þeir selja eignir félags á undirverði. Þeir skapa sér einnig skaðabótaskyldu ef þeir láta persónulega hagsmuni ganga framar hagsmunum félagsins. Það má jafnvel deila um hvort þeir séu til þess bærir að sjá um slíka samningagerð skv. 48. grein ehfl. sem er svohljóðandi:

48. gr.  Stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri má ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og hans, um málshöfðun gegn honum eða um samningsgerð milli félagsins og þriðja manns eða málshöfðun gegn þriðja manni ef hann hefur þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunna að fara í bága við hagsmuni félagsins. Skylt er stjórnarmanni og framkvæmdastjóra að upplýsa um slík atvik. 

Um þetta hefur fallið dómur hrd. 464/1998 en þar segir:

Í héraðsdómi var J, sem var stjórnarformaður í P ehf., sagður hafa brotið gegn 48. gr. og 1. mgr. 51. gr. ehfl.71 með því að afsala sjálfum sér vörubifreið frá félaginu, þar sem hann ritaði undir bæði sem kaupandi og seljandi. Fór Á sem einnig var hluthafi í P ehf. í mál til að fá greiddar skaðabætur. Dómurinn tók efnislega afstöðu í málinu varðandi söluna á bílnum og taldi að J hafi brotið umrædd ákvæði ehfl. þegar hann seldi sjálfum sér bílinn. Að öðru leyti var ekki tekin afstaða til málsins í héraðsdómi og var því var vísað frá dómivegna vanreifunar á skaðabótakröfu Á og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti.Af dóminum má ráða að stjórnarmenn þurfa að gæta þess að taka ekki þátt í gerð samninga þegar þeir hafa persónulegra hagsmuna að gæta. Er ekki ólíklegt að Á hefði getað fengið skaðabætur frá J hefði skaðabótakrafan verið betur rökstudd og málinu ekki verið vísað frá vegna vanreifunar.  (bls.34)

Ég hef ekki fundið hvort kaupendur geti orðið skaðabótaskyldir við svona aðstæður en ljóst er að slíkum gjörningum hefur verið rift. Væntanlega hafa kaupendur borið af því einhvern málskostnað. Mér finnst líka mjög líklegt að fólk sem veit að það er að semja við menn sem hafa ekki hæfi til að semja geti verið gert skaðabótaskylt líka. 
Fólk sem brýtur almenn hegningarlög eins og t.d. 264. grein getur hreinlega farið í fangelsi.

[264. gr. a.  Hver sem gefur, lofar eða býður manni, sem stjórnar [innlendu eða erlendu] 1) fyrirtæki í atvinnurekstri, [þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu], 2) eða innir af hendi störf á vegum þess, gjöf eða annan ávinning, sem hann á ekki tilkall til, í þágu hans eða annarra, til að fá hann til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert í bága við starfsskyldur hans skal sæta fangelsi allt að [5 árum], 1) eða sektum, ef málsbætur eru.  Ef maður, sem stjórnar [innlendu eða erlendu] 1) fyrirtæki í atvinnurekstri, [þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu], 2) eða innir af hendi störf á vegum þess, heimtar, tekur við eða lætur lofa sér eða öðrum gjöfum eða öðrum ávinningi, sem hann á ekki tilkall til, og gerir með því eitthvað eða lætur eitthvað ógert í bága við starfsskyldur sínar, skal sæta fangelsi allt að [6 árum], 1) eða sektum, ef málsbætur eru.] 3)

En þetta kemur auðvitað allt í ljós fyrir dómi😊